Spor Sözlüğü

Belirli bir anda, tek bir olayla ortaya çıkan yaralanmadır. Burkulma, zorlanma ve düşmeye bağlı travmalar bu gruptadır. Başlangıcı net olduğu için genellikle hatırlanan bir "an" vardır.

Tek bir kaza yerine tekrarlayan yüklenmenin birikmesiyle ortaya çıkan yaralanmadır. Genellikle yavaş başlar ve önce yalnız antrenman sonrasında hissedilir. Hacmi kademeli artırmak sık önerilen önleyici yaklaşımdır; yeni başlayan koşucularda kademeli bir programın sakatlık sayısını azalttığı randomize bir çalışmada gösterilemedi.

Topuk ile baldır kaslarını bağlayan aşil kirişinde ağrı ve tutukluk ile seyreden durumdur. Sabah ilk adımlarda belirginleşmesi tipiktir. Koşu hacminin hızlı artırılması bilinen risk etkenlerindendir.

Bel bölgesinde hissedilen, çok sayıda farklı nedeni olabilen yaygın bir şikâyettir. Çoğu durumda ciddi bir yapısal hasara işaret etmez ve hareketle iyileşir. Bacağa yayılan uyuşma ya da güç kaybı varsa gecikmeden hekime başvurulmalıdır.

Omurlar arasındaki yumuşak yastık dokusunun (disk) dışarı doğru taşması; bel bölgesinde olduğunda bel fıtığı deniyor. Disk, jel kıvamındaki bir iç çekirdek ile onu saran lifli bir halkadan oluşuyor; bel fıtıklarının yaklaşık %95'i L4-L5 ya da L5-S1 düzeyinde görülüyor. Taşan disk sinirlere bastırdığında ağrı yapıyor: bel ağrısı, kollarda ya da bacaklarda uyuşma ve karıncalanma, beli bükmekte ya da doğrultmakta güçlük, kas güçsüzlüğü ve disk siyatik sinire bastırıyorsa kalçada ve bacakta ağrı. Her disk taşması belirti vermiyor; birçok kişi fıtığı olduğunu hiç bilmiyor.

Kafaya gelen bir darbe ya da travmanın yol açtığı, beyin işlevinde geçici bir bozulma; travmatik beyin yaralanmalarının bir alt türü. Belirtiler birkaç hafta sürebiliyor ve her zaman darbeden hemen sonra başlamıyor, saatler ya da günler içinde ortaya çıkabiliyor. Sarsıntı tanısı alanların büyük çoğunluğunda bilinç kaybı olmuyor; bilinç kaybı ise ciddi bir kafa yaralanmasının önemli bir işareti. 🔴 Sarsıntıda sporcunun yeniden darbe alabileceği ortamdan hemen çıkarılması gerekiyor; NHS temas sporlarına en az 3 hafta dönülmemesini söylüyor.

Eklemi bağlayan bağ dokusunun aşırı gerilmesi ya da yırtılmasıdır. En sık ayak bileğinde görülür ve şişlik ile hareket kısıtlılığı eşlik edebilir. Şiddeti değişken olduğundan değerlendirmeyi bir sağlık uzmanının yapması gerekir.

Kemik çıkıntılarının yakınında ve kemik, kas, tendon ve bağların arasında yastık görevi gören, içi sıvı dolu keseciklerin (bursa) şişip ağrılı hâle gelmesi. Her eklemde olabiliyor ama en sık omuz, kalça, dirsek ve dizde görülüyor. Etkilenen eklem çoğunlukla künt ve sızlayan biçimde ağrıyor, dokununca hassas ya da çevresinden sıcak oluyor, şişiyor ve hareket ettirince ya da üstüne bastırınca ağrı artıyor. En sık nedeni bursanın sert bir yüzeyle kemik çıkıntısı arasında uzun süre sıkışması (dirsekleri sürekli masaya dayamak, koruma olmadan diz üstünde çalışmak gibi); tekrarlayan hareketler ve doğrudan darbe de bursayı tahriş edebiliyor.

Diz kapağının (patella) yerinden çıkması; çoğunlukla dize gelen bir yaralanmayla oluşuyor ve diz yaralanmalarının yaklaşık %3'ünü oluşturuyor. En sık, ayak yere basılıyken bacağın içe dönmesiyle birlikte ani yavaşlama ve dönüş içeren spor hareketlerinde görülüyor; kısmen bükülü dize gelen doğrudan darbeyle de olabiliyor. Ergen kız sporcularda ve obezitesi olanlarda daha sık. Belirtileri arasında dizin şeklinin değişmesi, hızla şişmesi, çok ağrıması, ayağa kalkamama ya da dizi hareket ettirememe ve yaralanma anında "pat" ya da çatırtı hissi var. Diz kapağı çoğu zaman kendiliğinden yerine dönüyor.

Egzersiz sırasında ya da hemen sonrasında hava yollarının nöbetler hâlinde daralması. Astımı olanlarda sık, ama resmî astım tanısı olmayanlarda da görülebiliyor. Belirtileri nefes darlığı, öksürük, göğüste sıkışma, hırıltı ve artan yorgunluk. Mekanizması tam anlaşılmış değil; öne çıkan açıklama, hava yolundan su kaybının yüzey sıvısını yoğunlaştırdığını söyleyen ozmotik kuram, ısıl ya da damarsal kuram da öne sürülüyor. Soğuk ve kuru havada ya da klor gibi tahriş edicilerin olduğu ortamda 5–8 dakikadan uzun kesintisiz sürdürülen sporlar (uzun mesafe koşu, kayak, yüzme gibi) daha yüksek riskli sayılıyor.

Eklem hareket ederken duyulan çıtırtı ya da sürtünme sesidir. Ağrı, şişlik ya da kilitlenme eşlik etmiyorsa çoğunlukla önemsiz kabul edilir. Sesle birlikte ağrı varsa değerlendirme gerekir.

Hareket ve egzersiz temelli değerlendirme ve tedavi alanıdır. Yaralanma sonrası dönüşün yanında ağrının yönetiminde ve önleyici programlarda da rol alır. Değerlendirme kişiye özel yapıldığı için genel tarifler onun yerini tutmaz.

Uyluğun arkasındaki kasların (arka uyluk kasları) spor ya da egzersiz sırasında zedelenmesi; çoğunlukla koşarken ya da sürat yaparken oluşuyor. Bu kaslar hem kalçadan hem dizden geçtiği ve iki eklemdeki hareket kas boyunu aynı anda ters yönde etkilediği için yaralanmaya yatkın. Yaralanma anında uyluğun arkasında keskin bir ağrı hissediliyor; ağır yaralanmada kopma hissi olabiliyor ya da "pat" diye bir ses duyulabiliyor. Sonrasında uyluğun arkası dokununca hassaslaşıyor, birkaç saat içinde şişip morarabiliyor ve etkilenen bacakla ayakta durmak ya da yürümek zorlaşabiliyor.

Vücudun aşırı ısınmasıyla ortaya çıkan, sıcağa bağlı hastalıklar yelpazesinin hafif ucundaki durum. Belirtileri arasında yorgunluk, baş dönmesi, baş ağrısı, bulantı ya da kusma, aşırı terleme ve soluk, nemli deri, kollarda, bacaklarda ve karında kramp, yüksek vücut ısısı, aşırı susama ve huzursuzluk var. Belirtiler yetişkinde ve çocukta çoğu zaman aynı. 🔴 Isı bitkinliği ilerlerse ısı çarpmasına dönüşebiliyor ve ısı çarpması acil bir durum.

Vücut ısısının ciddi biçimde yükseldiği (çoğunlukla ama her zaman değil 40 °C'nin üstünde) ve buna bilinç bulanıklığı, koordinasyon kaybı, sayıklama ya da nöbet gibi sinir sistemi bozukluklarının eşlik ettiği, hayatı tehdit eden sıcak hastalığı; sıcağa bağlı hastalıklar yelpazesinin en ağır ucu. İki biçimi var: klasik ısı çarpması çoğunlukla kronik hastalığı olan yaşlıları etkiliyor; efor ısı çarpması ise sıcak ya da nemli havada ağır egzersiz yapan, başka açıdan sağlıklı kişilerde görülüyor. Belirtileri arasında çok yüksek vücut ısısı, terlemeyen sıcak deri, hızlı soluma ve hızlı kalp atışı, bilinç bulanıklığı, nöbet ve bilinç kaybı var. 🔴 Isı çarpması acil bir durum; belirtiler görüldüğünde hemen acil yardım çağrılmalı.

Dizin dış yanında, Gerdy tüberkülü ile dış epikondil arasındaki bölgede hissedilen ağrıyla giden aşırı kullanım sorunu. Uzun mesafe koşucuları, bisikletçiler, kayakçılar ile hokey, basketbol ve futbol oynayanlarda görülüyor; koşucularda görülme sıklığı %1,6–12 aralığında bildiriliyor. Mekanizması tek bir açıklamaya oturmuyor: sürtünme, bandın altındaki yağ yastığının sıkışması ve bursa iltihabı önerilen açıklamalar arasında.

Kaval kemiğinin iç ya da ön yüzü boyunca hissedilen, koşuyla artan ağrıdır. Genellikle hacmin ya da zemin sertliğinin hızla değişmesiyle ilişkilendirilir. Süren ağrıda stres kırığı ayrımı için hekime başvurmak gerekir.

Diz kapağının arkasında ya da çevresinde hissedilen ön diz ağrısının en sık nedenlerinden biri. Bükülü dizin yüklenmesiyle artar: çömelme, koşu, uzun süre oturma ve merdiven çıkma tipik olarak şikâyeti artırır. Katkıda bulunan etkenler arasında en önemlisi aşırı kullanım görünüyor; ağrı çoğunlukla koşu hacminin arttığı bir dönemde başlıyor. Koşucularda ölçülen yaygınlık %16,7 (aralık %2,2–32,0), görülme sıklığı %6,3.

Kasın istem dışı ve ağrılı biçimde kasılı kalmasıdır. Yorgunluk, sıvı ve elektrolit kaybı ile ilişkilendirilir ama tek bir nedeni kesin biçimde gösterilmiş değildir. Kasın nazikçe gerilmesi çoğunlukla rahatlama sağlar.

Kas, fasya ya da çevresindeki yumuşak dokuda bölgesel ağrıyla giden kas-iskelet durumu. Tipik olarak iskelet kasındaki gergin bantlar içinde yer alan, aşırı uyarılabilir tetik noktalarla birlikte, yerel ya da yansıyan ağrı biçiminde ortaya çıkıyor.

Omurganın doğal eğriliklerinin korunduğu, aşırı yuvarlanma ya da aşırı çukurlaşma olmayan konumdur. Ağır kaldırışlarda yükün omurga boyunca daha dengeli dağılmasına yardım eder. Tek bir milimetrik konum değil, kişiye göre bir aralıktır.

Üst kol kemiğinin başının omuz yuvasından çıkması. Omuz yuvası sığ olduğu ve kol kemiğinin başının yalnız küçük bir bölümüyle eklem yaptığı için omuz dengesiz bir eklem ve vücutta en sık çıkan eklem; çıkıkların çoğu öne doğru oluyor. Çıkık için omza gelen sert bir darbe ya da aşırı dönme hareketi gibi güçlü bir kuvvet gerekiyor ve kemikleri birbirine bağlayan dokular esneyip yırtılabiliyor. Kol hareket ettirilemiyor, omuz yerinden oynamış ya da şekli değişmiş görünüyor, ağrılı, morarmış ya da şişmiş oluyor. Bir kez çıkan omzun yeniden çıkma olasılığı artıyor.

Kolu yana ve yukarı kaldırırken omuz içindeki dokuların sıkışması sonucu ağrı hissedilmesidir. Belirli bir açı aralığında ortaya çıkması tipiktir. Kürek kemiği kontrolü ve rotator manşet çalışması değerlendirmenin parçasıdır.

Kemik kütlesinin azaldığı ve kemik iç yapısının bozulduğu, kemikleri kırılganlaştıran kronik metabolik kemik hastalığı. Yıllar içinde sessizce ilerliyor ve çoğu zaman ancak bir düşme ya da ani darbe kırığa yol açtığında fark ediliyor; kemik kırılana kadar genellikle ağrı yapmıyor. En sık kırıklar el bileği, kalça ve omurgada oluyor. Menopoz sonrası kadınları orantısız biçimde etkiliyor; östrojen düzeyinin düşmesi, yaş, aile öyküsü, düşük vücut ağırlığı ve yetersiz kalsiyum ya da D vitamini alımı sayılan etkenler arasında. Osteoporozdan önceki evreye, kemik yoğunluğunun yaşa göre ortalamanın altında olduğu ama osteoporoz sayılmadığı duruma osteopeni deniyor.

Diz içindeki ön çapraz bağın zorlanması ya da yırtılmasıdır. Ani yön değiştirme, iniş ve temassız burkulmalarda görülür. Dönüş süreci uzundur ve mutlaka bir hekim ile fizyoterapistin yönetiminde yürütülür.

Ayak tabanındaki bağ dokusunun topuğa yapıştığı bölgede ağrıyla seyreden durumdur. Sabah yataktan kalkarken atılan ilk adımlarda belirginleşir. Koşu yüzeyi, ayakkabı ve hacim artışı sık sorgulanan etkenlerdir.

İskelet kasının yıkılması ve kas hücresinin içeriğinin (miyoglobin, kreatin kinaz, elektrolitler) kana karışması. Nedenleri arasında ezilme yaralanmaları, uzun süre hareketsiz kalma, aşırı fiziksel efor, alışılmamış egzersiz, aşırı sıcaklıklar, elektrolit bozuklukları ve enfeksiyonlar var. Kas ağrısı, güçsüzlük ve koyu (çay rengi) idrar tipik üçlü sayılıyor, ama bu üçlü hastaların yarısından azında birlikte görülüyor. Efora bağlı rabdomiyoliz seyrek ama hayatı tehdit edebilen bir durum; ağır olduğunda akut böbrek hasarı gibi ciddi sonuçlara yol açabiliyor. 🔴 Egzersizin uygunsuz biçimde verildiği ya da ceza olarak kullanıldığı durumlarda hâlâ görülüyor.

Yaralanma sonrasında işlevin kademeli olarak geri kazanılması sürecidir. Ağrının geçmesi sürecin bittiği anlamına gelmez; yükün eski düzeye çıkması gerekir. Plan bir fizyoterapist tarafından kişiye göre yazılır.

Akut yaralanmanın ilk saatlerinde dinlenme, soğuk uygulama, baskı ve yükseltmeyi öneren klasik yaklaşımdır. Günümüzde erken ve kontrollü harekete daha çok yer veren yaklaşımlar öne çıkmıştır. Yine de ilk müdahale çerçevesi olarak yaygın biçimde anılır.

Belden ayaklara uzanan siyatik sinirin tahriş olması ya da sıkışmasıyla ortaya çıkan ağrı. Siyatik sinir L4 ile S3 arasındaki sinir köklerinden oluşuyor ve vücudun en büyük siniri. Belirtiler genellikle kalçayı ve tek bacağın arkasını, çoğu zaman ayağı ve parmakları da etkiliyor: bacağın arkasından inen keskin, yanıcı ağrı, karıncalanma, uyuşma ve güçsüzlük. Ağrı hareket ederken, hapşırırken ya da öksürürken, belin öne eğilmesi ve dönmesiyle artabiliyor; bel ağrısı da olabiliyor ama çoğunlukla bacak ağrısı kadar şiddetli değil. Yalnız bel ağrısı olan birinde büyük olasılıkla siyatik yok. En sık nedeni fıtıklaşmış ya da taşmış bel diski; genellikle birkaç hafta ile birkaç ay içinde geçiyor, ama yineleyebiliyor.

Kemiğin — çoğunlukla alt uzuvda — yinelenen mekanik yüke maruz kalması sonucu oluşan mikroskobik kırıklar. Yinelenen yükleme, kemiği yıkan hücreleri yeni kemik yapan hücrelerin yetişebileceğinden daha hızlı çalıştırdığında ortaya çıkıyor. Koşuda yükün birden artması, dokunun uyum sağlama ve onarım kapasitesini aşabiliyor.

Yaralanan bölgede sıvı birikmesiyle ortaya çıkan hacim artışıdır. İyileşme sürecinin doğal bir parçasıdır ama aşırısı hareketi kısıtlar. Ani başlayan, hızlı büyüyen ya da geçmeyen şişlik hekim değerlendirmesi gerektirir.

Kirişte tekrarlayan yüklenme sonucu gelişen ağrı ve işlev kaybı durumudur. Genellikle sinsi başlar ve önce yalnız aktivite sonrasında hissedilir. Tedavisinde kademeli yükleme öne çıkar; tam istirahat çoğunlukla önerilmez.

Dirseğin dış yüzünde, bileği yukarı kaldıran kasların kirişinde gelişen ağrılı durumdur. Tenisle sınırlı değildir; kavrama ve bilek kullanımı yoğun her işte görülebilir. Kavrama gerektiren hareketlerde ağrının artması tipiktir.

İskelet kasında, gergin bir bant içinde yer alan ve elle basıldığında aşırı duyarlı bir düğüm olarak hissedilen nokta. Basınç ya da iğneleme uygulandığında yerel ağrı, yerel seğirme yanıtı ya da başka bir bölgeye yansıyan ağrı oluşturabiliyor. Kendiliğinden ağrıyanlara etkin, yalnız basınçla ağrıyanlara sessiz tetik nokta deniyor.

Kendi başına yönetilmemesi gereken, hekime başvurmayı gerektiren belirtilerdir. Gece artan ağrı, açıklanamayan kilo kaybı, ateş, güç kaybı ve his kaybı bu kapsamdadır. Bu belirtilerde antrenmanı sürdürmek yerine değerlendirme almak gerekir.

Antrenman yükünün haftadan haftaya kademeli artırılmasını öneren pratik yaklaşımdır. Koşuda sık anılan yüzde on kuralı bunun bilinen örneğidir. Kuralın sakatlığı önlediği gösterilemedi: yeni başlayan koşucularda yüzde on kuralına dayanan kademeli bir program sakatlık sıklığını değiştirmedi. Başka bir çalışmada iki haftalık dönemde mesafesini yüzde 30'dan fazla artıranlarda mesafeye bağlı sakatlıklar daha sık görüldü, ancak bu fark istatistiksel olarak anlamlı değildi.

Diz kapağı tendonunun aşırı kullanıma bağlı tendinopatisi; tekrarlayan, yüksek yüklü sıçrama ve koşu işleri yapan sporcularda dizin önündeki ağrının sık nedenlerinden biri. Ağrı diz kapağı ile kaval kemiği arasında, çoğunlukla diz kapağının alt ucunda hissediliyor; çömelme ve sıçramayla, diz kaslarına yük bindikçe artıyor. Uyluk ön kasının tekrarlayan eksantrik yüklenmesiyle biriken mikro hasar ve küçük tendon yırtıklarından gelişiyor; voleybol, basketbol, atlama branşları, uzun mesafe koşu ve kayakta yaygın.

Kas ya da kirişin kapasitesinin üzerinde gerilmesi sonucu ortaya çıkan yaralanmadır. Sprint sırasında arka uylukta ve ani kaldırışlarda bel bölgesinde sık görülür. Ani başlayan keskin ağrı tipik belirtisidir.